Một trong những thí nghiệm mà các nhà nghiên cứu của Công ty BBSRC (Rothamsted Research) 

thực hiện là gắn những thiết bị phát sóng cực nhỏ lên ong để theo dõi chuyển động và hành vi của chúng.- Ảnh: Rothamsted Research

Vũ điệu biết nói

Bà dán một máy phát tín hiệu bé xíu lên con ong. Sau đó quan sát vũ điệu của những con ong trinh sát. Việc này giúp hiểu được bằng cách nào mà những con ong thợ có thể tìm được đến mục tiêu chỉ dẫn. Mặc dù không phải tất cả những chàng lính mới đều thành công. Và cũng không phải con ong nào cũng tìm được đến đích bằng đường thẳng ngắn nhất.

Nhưng Riley nhận thấy vũ điệu đã đưa ong đến đủ gần (cách chừng 5-6 m) nơi có thực phẩm. Thậm chí cả trong trường hợp có gió to, chúng bay đến đúng nguồn thực phẩm. Khi lạc lối, chúng dựa vào một số chỉ dẫn khác. Đó là màu sắc và mùi vị của nguồn thực phẩm (hoa).

Khi người ta đưa những con ong vừa chứng kiến vũ điệu của ong trinh sát đi một quãng xa ra khỏi tổ. Sau đó thả ra thì những con ong này cũng bay đúng một khoảng cách và phương hướng như được vũ điệu chỉ dẫn. Nhưng chúng không tìm thấy thực phẩm vì chúng không biết rằng điểm xuất phát của chúng đã bị thay đổi.

Lập đoàn kiểm tra, đánh giá 

Chúng ta hãy trở lại với nghiên cứu của Seeley. Vậy là, những con ong trinh sát địa điểm mới để chia đàn đã trở về tổ cũ. Chúng bắt đầu kể lại với các con ong khác chúng đã tìm thấy gì và ở đâu. Mặc dù mỗi trinh sát viên đều “bảo vệ” nơi tìm kiếm của mình. Nhưng khoảng thời gian nhảy múa của chúng tỷ lệ với “chất lượng” của nơi cư trú tương lai. Mà chất lượng ấy nhà nghiên cứu đã biết trước qua những số liệu mà họ thiết kế. Nó tương ứng với kích cỡ và phương hướng của những chiếc bọng họ đặt sẵn.

Quan sát những con ong trinh sát, các con ong trong bầy được cử đi “kiểm tra” tại hiện trường. Chúng chia ra thành nhiều “đoàn kiểm tra”. Mỗi đoàn đến một địa điểm. Nhưng rõ ràng, số thành viên đông nhất bay đến địa điểm được đánh giá cao nhất. Tức là nơi có vũ điệu được thể hiện với thời gian lâu nhất. Cách chia đàon này cũng là dân chủ tối ưu.

Những lá phiếu biểu quyết dân chủ tối ưu

Các “đoàn kiểm tra” lần lượt trở về. Và bằng vũ điệu diễn tả “cái bọng cây được phát hiện lại”. Chúng cố lôi cuốn sự chú ý của những con ong khác theo định hướng của mình. Cứ thế dần dần hình thành những “liên minh” trong những vũ điệu thể hiện các phương án lựa chọn nào đó.

Cách “bỏ phiếu tán thành” này tiến hành rất nhanh chóng. Không quá 16 tiếng đồng hồ là đã kết thúc để cả bầy ong đi đến một quyết định trọng đại. Đó là xác định địa điểm để chia bầy, tạo dựng một vương quốc mới. Tất nhiên không phải cả bầy ong nhất trí là địa điểm lựa chọn là tốt nhất. Nhưng sau đó, các nhà nghiên cứu không thấy quyết định trên là đúng nhất.

Đơn giản như vậy thôi. Khi số ong trinh sát “bỏ phiếu” cho địa điểm cư trú mới đạt được con số từ 10 đến 20 thành viên thì bầy ong vẫy cánh liên tục. Chúng làm nóng lên những cơ bắp của chúng để khởi động chuyến hành trình. Và khi nhiệt độ trong ngày lên cao tới mức cần thiết, một nửa bầy ong hộ tống ong chúa mới bay ra khỏi tổ. Chúng cùng Tân nữ hoàng thực hiện việc chuyển địa điểm.

-Minh họa của Stephanie Freese, lấy từ americanscientist. org

Mô tả việc biểu quyết

Những con ong trinh sát điều chỉnh “lực đu đưa” của chúng, tuỳ thuộc vào chất lượng của địa điểm khảo sát. Trong trường hợp này, bọn ong trinh sát tìm được 2 địa điểm tiềm năng để xây tổ mới. Một là bọng cây to (bên trái) và một nhỏ hơn nhưng ưng ý hơn (bên phải). Từng con ong quay về tổ (mũi tên xanh) và nhảy múa (giữa).

Những con ong trinh sát được cái cây “đúng” đã nhảy múa với chu kỳ lớn hơn (thể hiện bằng màu đỏ). Những con ong trinh sát cây bên trái (thể hiện bằng màu xanh) nhảy múa ít hơn. Ba giờ sau, số ong trinh sát bỏ phiếu cho cái cây “đúng” tăng lên gấp 6 lần, trong khi số ong đồng ý cái cây bên trái chỉ tăng lên 3 lần.

Sau 3 giờ nữa số ong trinh sát ủng hộ cái cây “đúng” thực tế đã tăng đến mức loại trừ được cái cây bên trái ra khỏi cuộc cạnh tranh. Chúng đã lựa chọn tổ mới một cách dân chủ tối ưu.

 

Kết luận

Như vậy những “cuộc thảo luận” bằng vũ điệu của ong là một bài học dân chủ. Chúng không mất quá nhiều thời gian. Đó chính là nét cơ bản của một cơ chế. Cơ chế đó cho phép ra quyết định tốt nhất. Đó là tìm được địa điểm lý tưởng nhất trong một thời gian ngắn nhất.

Kết luận này được công bố trên Tạp chí American Scientist.

 

Tuấn Hà (Theo membrana.ru)

Ong có các cơ quan thụ cảm nhạy cảm cao

Chúng sử dụng các cơ quan này để phát hiện những dấu vết của phấn hoa nhỏ nhất ở những nơi rộng lớn. Loài ong có thể được huấn luyện dùng khả năng này để tìm kiếm các hóa chất khác một cách hiệu quả.

 

 

Các cơ quan an ninh đã thử nghiệm. Họ sử dụng ong làm điệp viên để nhận diện và phát hiện các chất hóa học được dùng để chế tạo bom. Các thiết bị theo dõi cực nhỏ được gắn vào ong. Nhân viên anh nình có thể định vị vị trí của đàn ong ở các khu vực rộng lớn. Các camera phát hiện chuyển động của vòi ong để phát hiện đúng các hợp chất cần tìm.

Các nhà khoa học Phòng thí nghiệm Quốc gia Los Alamos đã làm việc với ong mật từ năm 1999. Ho nhận thấy ong mật thực sự có thể thách thức loài chó về khả năng khứu giác. Chúng có thể dễ dàng phát hiện ra dấu vết của vật liệu được sử dụng để chế tạo bom.

Làm thế nào để bạn huấn luyện ong mật thành điệp viên?

Họ kết hợp một kích thích cụ thể với một phần thưởng. Tại Phòng thí nghiệm Quốc gia Los Alamos, các nhà nghiên cứu đã kết hợp mùi của thành phần chất tạo bom với nước đường. Những con ong thò vòi để hút dung dịch này như lấy mật hoa.

Sau đó, chúng bị trói trong các ống nhỏ. Các nhà khoa học đã mở hũ để giải phóng mùi của thuốc nổ C-4. Mong đợi có nước đường, những con ong đã được huấn luyện thò vòi của mình. Chúng bắt đầu vẫy vòi trong không khí, tìm kiếm mật hoa. Đó là phản ứng rõ ràng làm cho phương pháp đào tạo cụ thể này trở nên hữu ích.

 

Bằng cách nhốt những con ong trong các hộp kín, các nhà nghiên cứu có thể sử dụng thiết bị giám sát theo dõi các chuyển động khác nhau của vòi ong. Và họ biết cử động nào gắn liền với mùi của các chất nổ. Những con ong có thể phát hiện các hóa chất mục tiêu trong không khí với nồng độ thấp tới vài phần nghìn tỷ.

Các nhà nghiên cứu tại Los Alamos cũng đang huấn luyện ong đánh hơi các loại ma túy như methamphetamine và cocaine.

 

Trong thế giới tự nhiên có rất nhiều họ ong, mỗi họ lại có rất nhiều loài khác nhau. Tính chung, có khoảng 20.000 loài ong khác nhau.

 

 

3. Cấu tạo cơ thể ong

Tất cả các loài ong đều có 4 cánh, 5 mắt và 6 chân, toàn thân chúng và cả ở chân có rất nhiều lông.

Giống như các loài côn trùng khác, cơ thể ong gồm ba phần là đầu, ngực và bụng. Chân gắn với phần ngực. Ong có các cơ quan cảm giác rất tinh tế.

Trong một số trường hợp, các giác quan của chúng nhạy cảm hơn con người rất nhiều. Ví dụ, ong có thể nhìn được trong phổ bức xạ cực tím để tìm kiếm nơi hút mật là những bông hoa có bức xạ này để “dẫn đường” cho nó. Ong có thể phân biệt được các màu vàng, xanh da trời…

 

4. Các loài ong khác nhau bởi điều gì?

Các loài ong khác nhau bởi màu sắc, kích thước, tập quán sinh sống. Nhìn chung ong sống theo bầy đàn, tự làm tổ, đẻ trứng và nuôi con.

Nhưng cũng có loài không làm tổ và đẻ trứng ký sinh vào các sinh vật mồi. Có những loài ong hung dữ, chuyên đi săn mồi, ăn các loại sâu, bướm và các loại côn trùng khác như ong sói, ong sát thủ, ong vò vẽ, vv…

Có những loài ong hiền lành, chăm chỉ hút mật, ăn phấn hoa. Nhưng không phải loài ong hút mật hoa nào cũng biết để dành mật trong tổ. Trước khi để dành mật, ong luyện mật hoa trở thành mật ong. Những loài ong biết luyện mật được gọi là ong mật.

Ong mật là loài ong hữu ích cho con người nhất.

 

6. Ong mật hữu ích như thế nào?

7. Vị thế của các con ong mật trong đàn

Trong mỗi tổ ong mật chỉ có duy nhất một ong chúa, một số ít ong đực và rất nhiều ong thợ.

Ong thợ làm mọi việc: xây tổ, kiếm mật hoa, phấn hoa, làm mật, chăm sóc ong non và bảo vệ tổ.

Ong chúa là ong duy nhất làm nhiệm vụ sinh sản, duy trì quân số của đàn.

Ong đực không làm mật nên còn gọi là ong lười. Chúng chỉ có một việc duy nhất là giao phối với ong chúa.

 

8. Ong giao phối như thế nào?

Ong mật đực sau khi giao phối với ong chúa sẽ bị mất bộ phận sinh dục. Bộ phận ấy sẽ di chuyển vào cơ thể ong chúa sau khi giao phối.

 

 

Đây được coi là phương pháp đảm bảo sự thành công của quá trình thụ tinh và ngăn chặn các đợt giao phối khác.

Tuy nhiên, khi giao phối với con ong đực tiếp theo, ong chúa sẽ bỏ cơ quan sính sản của con ong trước đó và tiếp tục quá trình thụ tinh.

Con ong đực sau đó sẽ nhanh chóng chết, thậm chí nếu có thể sống, những con ong bị thương sau khi giao phối cũng sẽ bị đẩy ra khỏi tổ.

 

9. Ong sinh sản như thế nào?

Ong chúa tơ giao phối với các ong đực xong sẽ đẻ trứng vào các lỗ tổ. Ong thợ sẽ chăm sóc trứng cho đến khi nở và nuôi ấu trùng cho đến khi trưởng thành. Thời gian phát triển của ấu trùng tùy thuộc vào từng loại.

• Ong chúa cần có 15 ngày để phát triển từ trứng thành chúa non. Ba ngày để ấu trùng nở ra từ trứng và 5 ngày rưỡi để phát triển thành nhộng. Sáu ngày rưỡi sau đó, nhộng thành ong chúa non.
• Ong đực cần có 22 ngày rưỡi ngày để phát triển từ trứng thành ong đực non, gồm 3 ngày để ấu trùng nở ra từ trứng và 6 ngày rưỡi để phát triển thành nhộng. 13 ngày sau, nhộng nở thành ong.
• Ong thợ cần có 21 ngày để phát triển từ trứng thành ong thợ non, gồm 3 ngày để ấu trùng nở ra từ trứng và 6 ngày rưỡi để phát triển thành nhộng. Sau 12 ngày, nhộng nở thành ong.

 

Hình ảnh ong chúa (đánh dấu màu hồng)

10. Giới tính của ong hình thành như thế nào?

Tất cả các con ong đều do ong chúa sinh ra. Từ khi còn là trứng, giới tính của ong chia làm hai: trứng được thụ tinh là ong cái. Trứng không được thụ tinh là ong đực.

Ong chúa, ong thợ đều được hình thành từ một loại trứng có thụ tinh của ong chúa. Các con ong cái sẽ thành ong thợ. Chúng không có khả năng sinh sản. Ba loại ấu trùng ong được nuôi dưỡng khác nhau:

• Ấu trùng ong chúa được nuôi dưỡng hoàn toàn bằng sữa ong chúa.
• Ấu trùng ong đực được nuôi 3 ngày đầu bằng sữa và 3 ngày rưỡi sau bằng hỗn hợp phấn hoa và mật ong.
• Ấu trùng ong thợ cũng giống như ấu trùng ong đực 3 ngày đầu bằng sữa và 3 ngày sau bằng phấn hoa và mật.

Nhìn toàn bộ đàn ong hầu như chỉ thấy có ong thợ, không ai nhìn thấy ong chúa vì nó luôn luôn lẫn vào trong đám ong thợ và được ong thợ bảo vệ rất chu đáo.

Còn ong đực chỉ nhiều lên khi đàn ong muốn chia đàn bằng cách, ong thợ làm tổ cho ong đực để ong chúa đẻ trứng vào, nở thành ong đực chuẩn bị cho chúa mới thụ tinh. Để phân biệt được ba loại ong này trong đàn phải căn cứ vào các đặc điểm sau đây:

• Về độ lớn: Ong chúa là con lớn nhất đàn, dài gần gấp hai lần và nặng gần gấp ba con ong thợ, ong thợ là con ong nhỏ nhất đàn.
• Về số lượng: Ong chúa chỉ có một con, ong đực ít, trong đàn chủ yếu là ong thợ.
• Về màu sắc: Ong thợ có màu vàng, ong chúa màu nâu sẫm, còn ong đực có màu nâu đen.
• Về hoạt động: Ong chúa chỉ ở trong tổ, rất ít khi đi ra ngoài, trừ những ngày ra để thụ tinh hoặc ra để bốc bay. Ong đực chỉ có ăn chơi, đi ra đi vào, không đi làm. Ong thợ là con ong siêng năng, đi làm mang mật và phấn hoa về tổ.

19. Ong vệ sinh tổ như thế nào?

Nhiệt độ trong tổ ong phải ổn định 27°C  đến 35°C thì đàn ong mới phát triển bình thường. Và đó cũng là nhiệt độ lý tưởng để bảo quản mật ong. Ở nhiệt độ này, trứng nở tốt, ong non phát triển và ong thợ đi làm siêng năng.

Trong trường hợp nhiệt độ ngoài trời thay đổi thì ong thợ có những hoạt động để điều chỉnh nhiệt độ trong tổ.

Về mùa hè

Ong thợ sẽ cánh quạt liên hồi để làm mát. Ong ý sắp hàng dọc, quay đầu quay trở vào, quạt đưa khí nóng trong tổ ra ngoài. Còn ong nội thì lại áp dụng cách quạt gió vào mát từ ngoài vào trong tổ. Nếu nhiệt độ trong tổ cao quá, ong đã dùng quạt gió rồi mà vẫn còn cao thì một lớp ong thợ phải ra ngoài tổ để hóng gió đồng thời giãn quân trong tổ để hạ nhiệt độ.

 

 

Về mùa đông

Trong trường hợp nhiệt độ trong thùng ong xuống dưới 27°C thì ong phải tìm cách làm cho tổ ấm lên. Chúng tập trung ong vào trong tổ, xúm vào nhau thành từng cụm trên tầng ong, bao quanh ong chúa. Vào những đợt rét ong ít đi làm. Ra ngoài rất dễ chết rét. Hơn nữa chúng còn phải ở nhà để điều hoà nhiệt độ trong tổ. Nếu làm thùng ong bằng những loại gỗ tốt, giữ được nhiệt và kín gió giúp cho ong giữ được độ ấm trong tổ khi mùa đông ong vẫn tích cực đi làm.

Trong thiết kế thùng nuôi ong, người ta chú ý yêu cầu ổn định nhiệt độ tổ. Tổ cần giữ ấm vào mùa đông và thông gió thoáng mát vào mùa hè.

22. Tại sao ong không đi lạc vào tổ của những đàn khác?

23. Ong bị mù một số màu

Như đã nói ở trên, ong mật có 5 mắt. Nhiều mắt giúp chúng nhìn thấy mọi vật ở độ cao hơn các loài động vật khác, hai mắt to ở hai bên đầu và 3 mắt ở vị trí trung tâm trên đỉnh đầu giúp chúng xác định và điều chỉnh hướng bay.

Cặp râu mọc trên đầu chính là 2 “cần anten” giúp ong nhận biết mùi, nhưng mỗi cái vào những mục đích khác nhau.

 

Phấn hoa – quyết định mùi của hoa

 

Mỗi râu một chức năng

Các nghiên cứu khoa học cho thấy râu bên phải và cấu trúc thần kinh liên quan tạo thành nền tảng cho trí nhớ về mùi tạm thời trong giai đoạn ngắn. Trong khi đó, râu bên trái hỗ trợ học hỏi về mùi trong thời gian dài, tương tư như sự khác nhau của 2 bán cầu đại não ở người.

Khả năng dịch chuyển ký ức từ râu này sang râu kia

Khả năng này cho phép sử dụng râu bên phải để nhận biết mùi mới mà không bị những ký ức về mùi hương ở bộ nhớ dài hạn làm nhiễu. Loài ong di chuyển đến nhiều bông hoa khác nhau ở những thời điểm khác nhau trong ngày khi có mật hoa. Điều này dẫn đến sự hình thành mối liên kết giữa các mùi khác nhau trong hành trình một ngày. Quy trình này có thể trở nên dễ dàng hơn nếu sự gợi nhớ về một mùi nào đấy không tồn tại ở vùng học hỏi của não ong.

25. Tính nết của các đàn ong

27. Những hình lục giác và khả năng toán học của ong

Bất kỳ ai khi nhìn thấy tổ ong đều có thể suy ra rằng loài ong là những nhà toán học xuất sắc. Trên thực tế, các tổ ong tự nhiên ban đầu có hình tròn theo hình dáng của cơ thể con ong, trong quá trình hình thành tạo ra các bức tường ong tan chảy, các con ong tự tạo thành các hình dạng cấu trúc tự nhiên nhất theo định hướng là hình lục giác.

Loài ong còn được đánh giá là chuyên gia trong lĩnh vực tính toán và đi lại.

Một điệu nhảy phức tạp được ong thực hiện khi về tổ để cảnh báo với những con ong khác về những nơi có thực phẩm. Các thay đổi nhỏ được ong quan sát, sau đó chúng sẽ thông báo khoảng cách, tốc độ và góc độ của các chuyến bay liên quan đến ánh sáng mặt trời và thậm chí cả nguồn ong dồi dào như thế nào để báo với đàn ong.